Hastane Enfeksiyonlarından Korunmak İçin Neler Yapmalıyım?
Hastane enfeksiyonları veya healthcare-associated infections HAI sağlık tesisinde yatış sırasında veya sonrasında kazanılan enfeksiyonlar olup cerrahi alan enfeksiyonu SSI insizyon bölgesi-organ-space yüzde yirmi HAI, kateter ilişkili üriner enfeksiyon CAUTI mesane kateteri yüzde otuz HAI, santral hat ilişkili kan dolaşımı enfeksiyonu CLABSI intravenöz kateter yüzde on, ventilatör ilişkili pnömoni VAP mekanik ventilasyon yüzde on beş ve Clostridioides difficile enfeksiyonu CDI antibiyotik ilişkili kolit yüzde on beş geniş spektrumda görülmektedir. Epidemiyoloji ABD yılda üç milyon HAI yüz bin ölüm, Avrupa iki buçuk milyon enfeksiyon otuz yedi bin ölüm, Türkiye yüzde beş ila on hastane prevalansı, artmış maliyet hasta başına on bin ila otuz bin dolar ekstra, yatış süresi uzaması ortalama yedi ila on gün artış ve mortalite artışı iki ila üç kat risk içermektedir. Patojenler bakteriyel Staphylococcus aureus MRSA çoklu dirençli, Escherichia coli, Klebsiella pneumoniae, Pseudomonas aeruginosa, Enterococcus VRE vankomisin dirençli, Clostridioides difficile, fungal Candida albicans-auris, viral influenza, RSV, SARS-CoV-2 ve parazit nadiren Cryptosporidium mevcuttur.
Bulaşma Yolları ve Risk Faktörleri
Bulaşma mekanizmaları temas direkt el-hasta teması sağlık personeli en sık yüzde seksen, indirekt kontamine yüzey-ekipman, damlacık solunum sekresyonu öksürük-hapşırma bir metre içi, hava yolu airborne küçük partikül uzun mesafe tüberküloz-kızamık-suçiçeği, ortak araç common vehicle kontamine ilaç-sıvı-gıda, vektör böcek-kene nadir hastane ortamında ve vertikal anne-bebek doğum-emzirme içerir. İnvaziv cihazlar santral venöz kateter bakteriyemi cilt florası giriş noktası, üriner kateter assendan enfeksiyon mesane-böbrek, mekanik ventilasyon aspirasyon oral flora akciğere, drenaj tüpü kontaminasyon cerrahi alan, periferik IV kateter flebit-bakteriyemi, nazogastrik tüp aspirasyon-sinüzit ve vasküler greft vasküler cerrahi protez enfeksiyonu içerir. Hasta risk faktörleri yaş çok genç-çok yaşlı immün immatür-zayıf, immünsüpresyon HIV, kanser, kemoterapi, organ nakli, diyabet yüksek glukoz nötrofil disfonksiyonu, kronik hastalıklar böbrek-karaciğer yetmezliği, malnütrisyon düşük protein-albumin, obezite yara iyileşmesi bozuk, sigara-alkol immün fonksiyon azalması ve önceki antibiyotik dirençli flora kolonizasyonu mevcuttur. Prosedür risk faktörleri cerrahi invaziv bariyer bozulması kontaminasyon, uzun cerrahi süre üç saat üzeri enfeksiyon riski iki kat, acil cerrahi elektif daha az hazırlık, kontamine alan kolon-apendiks-travma, kan transfüzyonu immünomodülasyon, radyasyon-kemoterapi nötropeni, mekanik ventilasyon yedi gün üzeri VAP yüksek, santral hat on dört gün üzeri CLABSI ve uzun hastane yatışı yedi gün üzeri maruziyet artışı içerir.
Çevresel faktörler yoğun bakım ünitesi YBÜ yüksek risk kritik hasta invaziv cihaz, kalabalık hasta yoğunluğu personel-hasta oranı yetersiz, yetersiz hijyen el yıkama uyumsuzluğu yüzde otuz ila kırk, kontamine yüzeyler yatak kenarı-tezgah-klavye-stetoskop, hava kalitesi filtrasyon yetersiz-klima-inşaat tozları Aspergillus, su sistemi Legionella-Pseudomonas biyofilm, gıda hizmetleri kontaminasyon Salmonella-Listeria ve ziyaretçiler kontrolsüz giriş-çıkış enfeksiyon getirme mevcuttur. Multidrug resistant organisms MDRO MRSA metisilin dirençli Staph aureus nozokomiyal en sık, VRE vankomisin dirençli Enterococcus üriner-bakteriyemi, ESBL extended-spectrum beta-laktamaz E.coli-Klebsiella sefalosporin dirençli, CRE karbapenem dirençli Enterobacteriaceae karbapenem dirençli çok sınırlı tedavi, NDM-1 New Delhi metallo-beta-laktamaz global yayılım, Acinetobacter baumannii pandrug dirençli neredeyse tüm antibiyotiklere, Clostridioides difficile spor oluşturur çevre dirençli alkol etkisiz ve Candida auris multi-dirençli fungus global tehdit içerir.
Önleme Stratejileri ve Enfeksiyon Kontrolü
El hijyeni en kritik önlem yüzde otuz HAI önlenebilir, WHO beş an önce hasta teması, önce aseptik işlem, sonra vücut sıvısı maruziyeti, sonra hasta teması, sonra hasta çevresi teması, yöntem su-sabun on beş ila otuz saniye kirli-sporlı eller C.difficile, alkol bazlı el dezenfektanı yüzde altmış ila doksan beş alkol on beş saniye sürtme çoğu durum, teknik avuç-parmak-arası-tırnak altı tüm yüzeyler ve uyum artırma hatırlatıcı posterler, gözlem-geri bildirim enfeksiyon kontrol ekibi, erişilebilir dispenser her yatak başı-koridorda içerir. Standart önlemler universal precautions tüm hastalara uygula kan-vücut sıvıları potansiyel enfeksiyöz, el hijyeni her hasta önce-sonra, kişisel koruyucu ekipman PPE eldiven-önlük-maske-gözlük sıçrama riski, kesici-delici güvenlik kullanılmış iğne kapağı takma yeniden kullanma, solunum hijyeni öksürük-hapşırma dirsek içi-mendil, enjeksiyon güvenliği tek kullanımlık enjektör asla paylaşma ve hasta yerleştirme tek oda tercih yüksek bulaşıcı mevcuttur. Transmisyon bazlı önlemler temas önlemleri eldiven-önlük oda girişte MRSA-VRE-C.difficile-yara enfeksiyonu, damlacık önlemleri cerrahi maske-göz koruması influenza-pertussis-menenjit, hava yolu önlemleri N95 respiratör-negatif basınçlı oda tüberküloz-kızamık-suçiçeği ve kombine önlemler çoklu bulaşım yolu uygun PPE mevcuttur.
Cihaz ilişkili önleme santral hat bundle el hijyeni, klorheksidin cilt antisepsisi, maksimal bariyer önlem sterile tam örtü, optimal yer subklavian tercih femoral kaçınma, gereksiz kateter çıkarma günlük gereklilik değerlendirme, üriner kateter aseptik yerleştirme, endikasyon sıkı ölçüm-üriner retansiyon-perioperatif-immobil hasta, günlük çıkarma erken kateterin çıkarılması, alternatif eksternal kateter-intermitan kateterizasyon, bakım kapalı sistem koruma-perine temizliği, ventilatör baş elevasyonu otuz ila kırk beş derece aspirasyon önleme, oral bakım klorheksidin gargara iki kez günlük, sedation vacation günlük sedasyon kesme ekstübasyon denemeleri, non-invaziv ventilasyon mümkünse tercih ve erken ekstübasyon VAP riski azaltma içerir. Cerrahi alan önleme preoperatif duş antibakteriyel sabun gece önce-sabah, kılların çıkarılması gerekirse kliper traş değil mikro kesik, profilaktik antibiyotik tek doz sefazolin kesiden altmış dakika önce, glikoz kontrolü hedef yüz seksen miligram/desilitre altı perioperatif, normotermi vücut ısısı otuz altı derece üzeri vazokonstriksiyon önleme, oksijen suplementasyonu FiO2 seksen peri-postoperatif doku oksijenizasyonu, cilt preparasyonu klorheksidin-alkol iyot-alkol, steril teknik gown-eldiven-örtü-aletler ve postoperatif pansuman steril kuru yirmidört ila kırksekiz saat mevcuttur.
Çevre temizliği yüzeyler günlük rutin temizlik deterjan-dezenfektan, yüksek dokunma noktaları sık temizlik yatak kenarı-kapı kolu-anahtar-telefon, terminal temizlik taburcu-transfer sonra derin temizlik, dezenfektan seçimi C.difficile spor için klor bazlı, diğerleri kuaternar amonyum, UV dezenfeksiyon pulsed-xenon UV ışık oda dezenfeksiyonu, hidrojen peroksid buharı otomatik oda fumigasyonu ve su sistemi yüksek sıcaklık flush altmış derece Legionella içerir. Antimikrobial stewardship antibiyotik yönetimi uygunsuz kullanım yüzde otuz ila elli azaltma, kültür öncesi başlama sonuç bekle dar spektrum, de-eskalesyon kültür sonuç gelince dar spektrum geçiş, süre kısıtlama en kısa etkili süre beş ila yedi gün çoğu, IV-oral geçiş erken oral switch klinik stabil, profilaksi sınırlama cerrahi tek doz uzatma yok, formülary kısıtlama geniş spektrum onay gerekli enfeksiyon uzmanı ve eğitim personel-hasta antibiyotik farkındalık mevcuttur. İzolasyon önlemleri tek oda tercih MDRO-C.difficile-yüksek bulaşıcı, kohort aynı patojen hastalar bir arada tek oda yoksa, PPE kullanımı eldiven-önlük oda girişte, ekipman ayrılması stetoskop-termometre-tansiyon dedicated hasta özel, ziyaretçi kısıtlama sınırlı sayı-süre-PPE kullanımı, işaret levha kapıda önlem tipi belirt ve taburculuk öncesi dekontaminasyon klorheksidin banyosu MDRO içerir.
Hastanın yapabilecekleri bilgilendirme soru sorma doktor-hemşireye el yıkadılar mı, el hijyeni hatırlatma sağlık personeli önce-sonra, ziyaretçi uyarısı hasta yakını da el yıkamalı, kateter sorgulaması hala gerekli mi günlük, erken mobilizasyon yatak bağımlılığı azaltma komplikasyon önleme, oral bakım diş fırçalama günde iki kez VAP önleme, beslenme protein-kalori yeterli immün fonksiyon, derin nefes egzersizi spirometre atelektazi-pnömoni önleme, cilt bakımı basınç yaraları önleme pozisyon değiştirme ve eğitim katılımı enfeksiyon önleme eğitim programlarına mevcuttur. Aile ve ziyaretçiler el hijyeni oda giriş-çıkış alkol jel, PPE kullanımı gerekirse eldiven-önlük-maske, hasta dokunmadan önce izin alınması, hasta paylaşımı yok gıda-içecek-kişisel eşya, hasta ziyaret kısıtlama hasta yoğun bakımda-immünsüprese sınırlı sayı-süre, hastalık varsa erteleme ziyaretçi enfeksiyonlu ateş-öksürük gelmesin ve temizlik katkı hastanın eşyalarını temiz tutma mevcuttur.
Surveyans ve raporlama enfeksiyon izlemi aktif surveyans HAI tespiti oran hesaplama, kültür izlemi MDRO kolonizasyon-enfeksiyon tarama, feedback raporlama birim bazlı oran paylaşımı iyileştirme hedefi, benchmarking karşılaştırma ulusal-uluslararası standartlarla, outbreak tespiti salgın erken tanıma kümelenme, root cause analiz kök neden neden oldu nasıl önlenir, aksiyoon plan düzeltici önlem uygulama ve şeffaflık kamuya açıklama hasta seçimi bilgilendirme mevcuttur. Aşılama influenza yıllık personel-hasta grip salgını önleme, pnömokok yüksek riskli yaşlı-kronik hasta, hepatit B sağlık personeli mesleki maruziyet, suçiçeği-kızamık-kabakulak-kızamıkçık susceptible personel bulaşma önleme, COVID-19 yıllık güncelleme varyant koruma ve kontrendikasyon allerjik reaksiyon-immünsüpresyon canlı aşı içerir. Personel sağlığı hasta iken çalışmama enfeksiyon yayma, aşılanma tam immünizasyon, kesici-delici yaralanma protokol post-exposure profilaksi HIV-hepatit, mesleki maruziyet bildirimi enfeksiyon kontrol ekibi kayıt ve sağlık tarama yıllık kontrol tüberküloz-hepatit mevcuttur. Teknoloji ve yenilikler antimikrobiyal yüzeyler bakır kaplama kapı kolu-yatak kenarı, UV-C dezenfeksiyon robot oda sterilizasyonu, elektronik izleme RFID el hijyeni otomatik kayıt, kaplama kateter antibakteriyel gümüş-antibiyotik, biyosensör erken uyarı patoj en tespiti gerçek zamanlı, yapay zeka algoritma enfeksiyon risk tahmini, telemedicine uzaktan konsültasyon enfeksiyon uzmanı ve genom sekelasyon outbreak kaynak izleme moleküler epidemiyoloji mevcuttur.