Tiroid Hastalıkları Belirtileri ve Tedavi Yöntemleri
Tiroid bezi, boynun ön tarafında kelebek şeklinde konumlanan ve vücudun metabolik süreçlerini düzenleyen hormonlar üreten endokrin bir organdır. Tiroksin ve triiyodotironin hormonlarını salgılayan bu küçük bez, kalp atış hızından vücut ısısına, enerji metabolizmasından kemik gelişimine kadar sayısız fizyolojik süreçte belirleyici bir rol üstlenmektedir. Tiroid fonksiyon bozuklukları toplumda oldukça yaygındır ve kadınlarda erkeklere göre beş ila sekiz kat daha sık görülmektedir.
Hipotiroidizm: Az Çalışan Tiroid
Hipotiroidizm, tiroid bezinin yeterli miktarda hormon üretememesi durumudur ve tiroid hastalıkları arasında en yaygın olanıdır. Hashimoto tiroiditi olarak bilinen otoimmün tiroid iltihabı, gelişmiş ülkelerde hipotiroidizmin en sık nedenidir. Bu durumda bağışıklık sistemi tiroid bezine saldırarak hücreleri hasar görmesine ve hormon üretiminin azalmasına neden olur.
Hipotiroidizm belirtileri genellikle sinsi başlangıçlıdır ve yavaşça ilerlediğinden hastaların farkına varması zaman alabilir. Yorgunluk ve halsizlik en sık bildirilen şikayetlerdir. Kilo artışı, kabızlık, soğuğa tahammülsüzlük, cilt kuruluğu ve saç dökülmesi metabolizmanın yavaşlamasına bağlı belirtilerdir. Kas ağrıları, eklem sertliği, menstrüel düzensizlikler ve depresif ruh hali de hipotiroidizmin önemli semptomlarıdır.
Ağır hipotiroidizm yani miksödem koması nadir ancak yaşamı tehdit eden bir durumdur. Bilinç bulanıklığı, hipotermi, bradikardiyle seyreder ve acil tedavi gerektirir. Tedavi edilmemiş hipotiroidizm uzun vadede kardiyovasküler risk artışına, kolesterol yüksekliğine, infertiliteye ve periferik nöropatiye neden olabilir.
Hipertiroidizm: Fazla Çalışan Tiroid
Hipertiroidizm, tiroid bezinin aşırı miktarda hormon salgılaması durumudur. Graves hastalığı hipertiroidizmin en yaygın nedenidir ve tiroid stimüle edici immünoglobulinlerin tiroid bezini uyarmasıyla ortaya çıkar. Toksik multinodüler guatr ve toksik adenom diğer önemli nedenler arasındadır. Subakut tiroidit ve aşırı doz levotiroksin kullanımı da geçici hipertiroidizme yol açabilir.
Hipertiroidizm belirtileri metabolizmanın hızlanmasını yansıtır. Çarpıntı, tremor, terleme artışı, sıcağa tahammülsüzlük, kilo kaybı ve iştah artışı tipik şikayetlerdir. Sinirlilik, anksiyete, uykusuzluk ve konsantrasyon güçlüğü nöropsikiyatrik belirtiler olarak ortaya çıkabilir. Barsak hareketlerinin sıklaşması, menstrüel düzensizlikler ve kas zayıflığı da sık görülen semptomlardır.
Graves hastalığında göz bulguları karakteristik bir özellik olarak görülebilir. Ekzoftalmus yani göz kürelerinin öne doğru yer değiştirmesi, göz kapağı retraksiyonu, çift görme ve göz kuruluğu Graves oftalmopatisinin belirtileridir. Bu durumun tedavisi ayrı bir uzmanlık gerektirmektedir ve bazı vakalarda cerrahi müdahale kaçınılmaz olabilir.
Tiroid Nodülleri
Tiroid nodülleri tiroid bezindeki anormal büyümelerdir ve toplumda çok yaygındır. Ultrasonografik taramada yetişkin nüfusun yarısından fazlasında tiroid nodülü saptanabilmektedir. Nodüllerin büyük çoğunluğu iyi huyludur ve tedavi gerektirmez. Ancak yaklaşık yüzde beş ila on arasında malignite riski taşımaktadır ve bu nedenle değerlendirme önemlidir.
Nodüllerin değerlendirmesinde ultrasonografi ilk basamak görüntüleme yöntemidir. Nodülün boyutu, sınırları, iç yapısı, kalsifikasyonların varlığı ve vaskülaritesi malignite riskini tahmin etmede kullanılan ultrasonografik özelliklerdir. Şüpheli bulgular varlığında ince iğne aspirasyon biyopsisi ile sitolojik inceleme yapılmaktadır. Bu işlem poliklinik koşullarında ultrasonografi eşliğinde gerçekleştirilir ve tanısal doğruluğu yüksektir.
Tiroid Kanseri
Tiroid kanseri en sık görülen endokrin kanserdir ancak prognoz genellikle diğer kanser türlerine göre çok daha iyidir. Papiller tiroid kanseri en yaygın tiptir ve vakaların yüzde sekseninden fazlasını oluşturur. Yavaş büyüyen ve nadiren uzak metastaz yapan bu tip uygun tedaviyle mükemmel sağkalım oranlarına sahiptir. Folliküler tiroid kanseri ikinci sıklıkta görülür ve papiller tipe benzer şekilde iyi prognozludur.
Medüller tiroid kanseri tiroidin C hücrelerinden köken alır ve kalsitonin salgılar. Vakaların bir kısmı herediterdir ve MEN sendromlarıyla ilişkilidir. Anaplastik tiroid kanseri ise en nadir ve en agresif tiptir, hızla büyür ve tedaviye dirençlidir. Bu tip genellikle ileri yaşlarda görülür ve prognoz maalesef kötüdür.
Hipotiroidizm Tedavisi
Hipotiroidizm tedavisinde levotiroksin, yani sentetik tiroid hormonu standart tedavi yaklaşımıdır. Aç karnına, sabah erken saatlerde ve diğer ilaçlardan en az yarım saat önce alınması emilimin optimal olmasını sağlar. Doz bireysel olarak ayarlanır ve TSH düzeyi hedef aralıkta tutulacak şekilde titre edilir. Tedavi genellikle yaşam boyudur ve düzenli kan testleriyle izlenir.
Levotiroksin emilimini etkileyen faktörler göz önünde bulundurulmalıdır. Demir preparatları, kalsiyum tabletleri, antiasitler ve bazı kolesterol ilaçları levotiroksinin emilimini azaltabilir ve en az dört saat arayla alınmalıdır. Kahve ve soya ürünleri de emilimi etkileyebilmektedir. Hamilelikte tiroid hormon ihtiyacı artacağından gebelerde doz artışı gerekebilir ve yakın takip esastır.
Hipertiroidizm Tedavisi
Hipertiroidizm tedavisinde üç ana yaklaşım bulunmaktadır: antitiroid ilaçlar, radyoaktif iyot tedavisi ve cerrahi. Antitiroid ilaçlar olan metimazol ve propiltiyourasil tiroid hormon sentezini engelleyerek kan düzeylerini düşürür. Bu ilaçlar genellikle on iki ila on sekiz ay süreyle kullanılır ve hastaların bir kısmında kalıcı remisyon sağlanır. Ancak nüks oranı yüksektir.
Radyoaktif iyot tedavisi tiroid bezinin selektif olarak yıkılmasını sağlayan etkili bir tedavi yöntemidir. Oral olarak alınan radyoaktif iyot tiroid bezi tarafından tutularak bezin ışınlanmasına ve küçülmesine neden olur. Tedavi sonrası genellikle hipotiroidizm gelişir ve yaşam boyu levotiroksin replasmanı gerekir. Bu yöntem gebe kadınlarda ve çocuklarda kullanılamaz.
Tiroidektomi yani tiroid bezinin cerrahi olarak çıkarılması büyük guatr, bası semptomları, kanser şüphesi veya diğer tedavilerin uygun olmadığı durumlarda tercih edilir. Total veya subtotal tiroidektomi uygulanabilir. Cerrahi komplikasyonlar arasında rekürren laringeal sinir hasarına bağlı ses kısıklığı ve paratiroid bezlerinin hasarlanmasına bağlı hipokalsemi yer almaktadır.
Yaşam Tarzı Önerileri
Tiroid hastalarının genel sağlıklarını korumak için beslenme ve yaşam tarzına dikkat etmeleri önerilmektedir. İyot alımı tiroid fonksiyonu için temeldir, ancak hem yetersiz hem de aşırı iyot alımı tiroid sorunlarına yol açabilir. İyotlu tuz kullanımı genellikle yeterli iyot sağlamaktadır. Selenyum tiroid hormon metabolizmasında önemli bir kofaktördür ve Brazil fıstığı, deniz ürünleri ve tam tahıllar iyi kaynakları arasındadır.
Düzenli egzersiz tiroid hastalarında enerji düzeylerini artırmada, kilo kontrolünde ve ruh halinin iyileştirilmesinde faydalıdır. Stres yönetimi de özellikle otoimmün tiroid hastalıklarında önemlidir çünkü kronik stres otoimmün süreçleri tetikleyebilir. Sigara kullanımı Graves hastalığını ve özellikle Graves oftalmopatisini kötüleştirebileceğinden kesinlikle bırakılmalıdır. Tiroid hastalığı tanısı alan bireylerin düzenli kontrollere gitmesi ve tedavi uyumlarını sürdürmeleri uzun vadeli sağlık sonuçlarını olumlu yönde etkilemektedir.